In Search of…


Foto’s © Pepijn van den Broeke

In Search of…

Curatoren: Lennard Dost & Daniël Dennis de Wit

De achtergrond

Net als Bas Jan Ader kom ik uit Winschoten, een plaats in de regio Oost-Groningen. Juist door die gemeenschappelijke afkomst kreeg ik het idee om ooit eens ‘iets’ met Bas Jan Ader ‘te doen’. Bas Jan groeide op in Nieuw Beerta, waar zijn vader dominee was, en de familie een tijd lang leefde in de pastorie. Later, na de oorlog, verhuisde de familie naar het nabijgelegen Drieborg. In Winschoten, ook vlakbij, ging Bas Jan Ader naar het gymnasium, een school die hij vroegtijdig verliet.

Goede vriend en mede curator Daniël Dennis de Wit vertelde me in Amsterdam, waar hij destijds woonde, over zijn “I Miss Bas Jan Ader”-foto, een foto waarop hij lijkt te huilen. De Wit, als kunstenaar opgeleid aan Academie Minerva (Groningen), zag pas later, toen hij de foto nogmaals bekeek, de gelijkenis tussen zijn beeld, en de foto’s/video’s van Bas Jan Ader waarop Ader huilt voor de camera. Onze gemeenschappelijke fascinatie voor Ader werd het startpunt van dit project.

We wisten natuurlijk dat er reeds allerlei projecten waren georganiseerd over de kunstenaar. Die projecten gingen over de erfenis van Bas Jan Ader, over het vallen, over de zwaartekracht et cetera. Maar al die exposities vonden plaats in grote steden, in binnen -en buitenland. In de regio waar Bas Jan Ader vandaan komt, wat tot op dit moment nooit een groot project over hem georganiseerd. Dat vonden wij vreemd. En dus hebben we daar verandering in gebracht. In Nieuw Beerta en Finsterwolde, waar Ader in 1973 exposeerde als onderdeel van een groepstentoonstelling in Galerie Waalkens (georganiseerd door Art & Project uit Amsterdam), kent men het verhaal van de vader van Bas Jan, Bastiaan Jan Ader. Bastiaan Jan was in de oorlog dominee in de Hervormde Kerk in Nieuw Beerta, en hielp vanuit zijn pastorie joden onderduiken. In de pastorie, waar de familie Ader woonde, zat op zolder ook een aantal joodse mensen ondergedoken. Bas Jan Aders moeder, Johanna Ader-Appels, die begraven ligt op de begraafplaats achter de Hervormde Kerk in Nieuw Beerta, heeft er nog een boek over geschreven; Een Groninger Pastorie in de Storm, waarin ze die hele turbulente geschiedenis beschrijft. Haar man werd uiteindelijk door de Duitsers opgepakt, en gefusilleerd. Het verhaal over de zoon, Bas Jan Ader, was in de regio echter veel minder bekend.

Foto © Lennard Dost

Wij wilden met dit project het kunstpubliek de regio laten zien waar Bas Jan Ader is opgegroeid. Tegelijkertijd wilden we Bas Jan Ader via dit project weer terugbrengen in het zicht van die regio. Eigenlijk wilden we de bevolking van Oost-Groningen een deel van hun eigen geschiedenis opnieuw laten ervaren, een geschiedenis die deels lijkt te zijn vergeten, mede doordat er inmiddels meer dan dertig jaar overheen zijn gegaan sinds Bas Jan Ader op zee verdween. Dat was ook de reden waarom we kozen voor locaties in de provincie Groningen. Die locaties (de Hervormde Kerk in Nieuw Beerta, Galerie Waalkens in Finsterwolde en Academie Minerva in Groningen) hadden allemaal direct iets te maken met het leven van Bas Jan Ader. In de kerk in Nieuw Beerta was zijn vader dominee; in Galerie Waalkens deed Bas Jan Ader mee aan een van de laatste groepstentoonstellingen in Nederland, en in het pand waar Academie Minerva is gevestigd, zat vroeger het Groninger Museum, waar Bas Jan Ader een solotentoonstelling zou hebben gekregen als hij met zijn zeilbootje in de jaren 70 was aangekomen in Europa. De tentoonstelling stond al gepland, maar werd gecancelled toen Ader vermist raakte.

De tentoonstellingslocaties waren gekozen vanwege hun symbolische waarde.

Het project

In de In Search of…#1- expositie in Nieuw-Beerta toonden we van 2 september t/m 28 oktober 2012 werk van kunstenaars die direct refereerden aan Ader, en zijn kunsthistorische of familiaire geschiedenis.

Kunstenaars die meededen aan de In Search of…-expositie in Nieuw Beerta
Michelle Browne – Derek Brunen – Susanne Burner – Jeremiah Day – David Horvitz – Marion van Wijk en Koos Dalstra

Op de opening speelde singer-songwriter Lucky Fonz III, die een groot fan is van het werk van Bas Jan Ader (en daar eerder over werd geinterviewd door Gijsbert Kamer, voor De Volkskrant. Dat artikel is tevens opgenomen in de In Search of..-publicatie, waarover later meer).

Op 23 september 2012 vonden in de kerk in Nieuw-Beerta optredens plaats van de Nederlandse singer/songwriter Birdt! en de Servische band Mesta, beiden ook fan van het werk van Bas Jan Ader.

Foto © Lennard Dost

Ook onderdeel van de expositie in Nieuw-Beerta; 4 video-interviews met mensen uit de regio die Bas Jan Ader persoonlijk hebben gekend/hebben meegemaakt.

Video-interviews:

Mevrouw Kuiper-Bruins werkte van 1942-1946 als huishoudster bij de familie Ader. In het interview dat ik met haar had, vertelt ze over haar tijd bij de familie Ader, over de oorlog, de onderduikers in de pastorie, en de opvoeding van Bas Jan en zijn broertje Erik. Het interview was van 2 september t/m 28 oktober 2012 te zien in de In Search of…-expositie in de Hervormde Kerk in Nieuw-Beerta, samen met video interviews die ik had met Tjark Tijdens, Hans Smit en Harm Evert Waalkens. Cameraman + montage: Klaas Koetje. Regie: Dost/Koetje.

Tjark Tijdens was een dorpsgenoot van Bas Jan Ader. Ze bezochten dezelfde basisschool en de familie Tijdens heeft Bas Jan nog een tijdje opgevangen toen het thuis stroef liep. Tijdens bezocht Ader later in Amerika en vertelt hier onder andere over in een interview dat ik met hem had. Het interview was van 2 september t/m 28 oktober 2012 te zien in de In Search of…-expositie in de Hervormde Kerk in Nieuw-Beerta. Samen met interviews die ik heb gehouden met mevrouw Kuiper-Bruins (van 1942-1946 als huishoudster werkzaam bij de familie Ader), met Harm Evert Waalkens (zoon van ‘boer Waalkens’, de beruchte galeriehouder uit Finsterwolde, waar Ader in de jaren 70 heeft geexposeerd) en Hans Smit (een voormalig klasgenoot van Bas Jan Ader). Cameraman+ montage: Klaas Koetje. Regie: Dost/Koetje.

Hans Smit was in Winschoten op het gymnasium klasgenoot van Bas Jan Ader. In een interview dat ik met hem had, vertelt hij onder andere over ‘de schoolstrijd tussen hem en Ader’, en over hoe het hem heeft verbaast dat Ader werd vermist, nadat ie de zee op was gegaan met een zeilboot. In die tijd, dat Smit bij Ader in de klas zat, was Bas Jan namelijk helemaal niet geinteresseerd in zeilen..
Het interview was van 2 september t/m 28 oktober 2012 te zien in de In Search of…-expositie in de Hervormde Kerk in Nieuw-Beerta. Cameraman + montage: Klaas Koetje. Regie: Dost/Koetje.

Harm Evert Waalkens is zoon van ‘boer’ Waalkens uit Finsterwolde. Albert Waalkens, zoals ‘boer Waalkens’ voluit heet, was in de jaren 60 en 70 galeriehouder in Finsterwolde. Bas Jan Ader deed in het begin van de jaren 70 in Galerie Waalkens mee aan een groepsexpositie, waar ook Gilbert & George, Ger van Elk en William Leavitt aan mee deden. Harm Evert Waalkens (van 1998 tot 17 juni 2010 namens de Partij van de Arbeid lid van de Tweede Kamer en thans wethouder in De Marne) probeert tijdens een interview dat ik met hem had herinneringen op te halen aan die tijd, en schetst het belang van de galerie van zijn vader voor de regio. Inmiddels is Galerie Waalkens weer opgestart, nu door Harm Evert’s dochter Merel Waalkens en haar man Boudewijn Rosman. Het interview met Harm Evert Waalkens was van 2 september t/m 28 oktober 2012 te zien in de In Search of…-expositie in de Hervormde Kerk in Nieuw-Beerta. Cameraman+ montage: Klaas Koetje. Regie: Dost/Koetje.

In Search of…#2- expositie.
In studentenstad Groningen trokken we het breder, en lieten we kunst zien die ging over mythevorming en adoratie. De kunst die vanaf 6 oktober t/m 28 oktober 2012 te zien was in Academie Minerva ging niet letterlijk over Bas Jan Ader. Sterker nog; er werd in die tentoonstelling nergens gememoreerd aan Ader. Maar via een omweg zei de kunst wel iets over de thema’s waar Ader mee bezig was, en over hoe wij kijken naar de kunst van Bas Jan Ader. Hoe we adoreren, zonder al te veel van iets te weten, en hoe mythevorming tot stand komt. Als toeschouwer moest je dat verhaal vervolgens zelf projecteren op de kunst en het leven van Bas Jan Ader, die op jonge leeftijd vermist is geraakt, en tot op dat moment eigenlijk niet eens zo veel werk had gemaakt. Aders carrière werd plotseling gestopt. Door de zelfverkozen zeereis. Van hem zelf is na de vondst van zijn boot voor de kust van Ierland in 1976 nooit meer een spoor vernomen. Waarna de mythevorming is begonnen. Je kon de kunst in Academie Minerva ook op zichzelf bekijken; die kunst was dan zoekend, of de kunstenaar die de kunst maakte was zoekend. Hij was ‘In search of..’.

Foto’s © Pepijn van den Broeke

Kunstenaars die meededen aan de In Search of…-expositie in Groningen
Feiko Beckers – Slater Bradley – Derek Brunen – Erik Bunger – Toon Fibbe – David Horvitz – Frederic Klein – Sjoerd van Leeuwen & Harald den Breejen- Dafna Maimon – Guido van der Werve – Erik Wesselo

Op de opening in Groningen was er muziek van Spilt Milk, Vakantie en Gijs Deddens.

In Search of…-studentenpresentatie in Finsterwolde.
We werkten bij het In Search of…-project ook samen met Academie Minerva, de kunstacademie van Groningen. Mede-curator Daniël Dennis de Wit gaf in september en oktober 2012 in het kader van dit project een vakklas aan 2e, 3e en 4e jaars studenten van kunstacademie Academie Minerva (Groningen). De studenten kregen in die periode elke week een paar uur les. Ze gingen onder leiding van De Wit, en gastdocenten zoals kunstenaar Feiko Beckers (die ook meedeed aan In Search of…), aan de slag met de thematiek van Ader. De afsluiting van dat proces was de In Search of…#3 presentatie, bij Galerie Waalkens in Finsterwolde, waar Bas Jan Ader in het begin van de jaren 70 mee had gedaan aan een groepsexpositie. In het weekend van 27 en 28 oktober 2012 waren daar de werken te zien die de studenten als onderdeel van de vakklas hadden gemaakt.

Foto’s © Pepijn van den Broeke

Studenten die meededen aan de vakklas

Laura Bolscher – Mariëtte de Graaf – Swanhilde de Jong – Marieke de Ruig – Roel Hooghiem – Jiska Huizing – Maaike Knibbe – Simon Niks – Antoinet Pastoor – Rini van Daele – Marie van Linschoten – Mathilde van Wijnen – Renske Zijlstra – Marjet Zwaans

Filmprogramma
In samenwerking met de ORKZ-bioscoop (Groningen) organiseerden we rond In Search of…in oktober 2012 ook een filmprogramma. Curator en organisator/coordinator van het filmprogramma was Mare van Koningsveld, die ook de pr en communicatie deed voor In Search of…, de openingsevenementen organiseerde/coordineerde en vrijwilligerscoordinator was.

Het filmprogramma vond plaats van 12 t/m 15 oktober 2012. De films die we lieten zien, refereerden allemaal aan de thematiek die Bas Jan Ader behandelde in zijn oeuvre.

Het programma was als volgt:

Vrijdag 12 oktober: Erasing David. Regisseur: David Bond, Melinda McDougall.
“In deze documentaire probeert regiseur David Bond zich onvindbaar te maken voor twee privé-detectives die hij de opdracht gaf hem op te sporen. Maar is het in deze tijd van Facebook en GPS eigenlijk nog wel mogelijk om (blijvend) te verdwijnen?”

Zaterdag 13 oktober: Here is always somewhere else. Regisseur: Rene Daalder.
“Filmmaker Rene Daalder (1944) verhuisde een kleine tien jaar na Bas Jan Ader ook naar Los Angeles. In deze documentaire onderzoekt hij wat de overeenkomsten zijn tussen Aders leven en het zijne en wat de kunstenaar motiveerde om de meest risicovolle zeiltocht ooit te ondernemen.”

EXTRA: Rene Daalder kwam speciaal voor de screening over uit Los Angeles, en vertelde over zijn documentaire! Kunsthistoricus David Stroband leidde de documentaire in, en leidde na de screening het vraaggesprek met het publiek.

Zondag 14 oktober: Jour de Fete. Regisseur: Jaques Tati, 1949.
“In het oeuvre van Ader is een duidelijke liefde voor slapstick te vinden. Naar verluidt liet hij zich voor het werk Fall 2 (Amsterdam) inspireren door een scène in deze film over de belevenissen van een postbode op het Franse platteland.”

Maandag 15 oktober: Gerry. Regisseur: Gus van Sant
“Twee jongens, toevallig allebei Gerry geheten, raken verdwaald in een woestijn. In het indrukwekkende maar wrede landschap proberen ze hun weg terug te vinden naar de bewoonde wereld.”

Elke dag werd de korte film In Search of the Miraculous (2011) van de jonge Amerikaanse filmmaker Sam Kuhn als voorfilm vertoond. Kuhn baseerde zijn dromerige korte speelfilm op het leven van Ader. Kuhn was zaterdag 13 oktober zelf aanwezig bij de screening, samen met Erik Jensen, hoofdrolspeler uit zijn film!

Lezingenprogramma
Verder hadden we ook nog een lezingenprogramma.

Op zaterdag 15 september 2012 vond in de Hervormde Kerk in Nieuw Beerta een lezing plaats van Maike Aden.
Aden schreef haar proefschrift over Bas Jan Ader, is onderzoeker en als professor werkzaam op het gebied van kunstgeschiedenis en kunsteducatie verbonden aan de Universiteit van Bremen.
Een jaar nadat In Search of…eindigde verscheen van Maike Aden het boek In Search of Bas Jan Ader.

Op zaterdag 20 oktober gaven kunstenaars Koos Dalstra en Marion van Wijk lezingen over hun werk in Academie Minerva, Groningen.
Van Wijk en Dalstra ontmoetten elkaar eind jaren 80 in de Amsterdamse kunstscène. Ze raakten gefascineerd door de kunstenaar Bas Jan Ader en na het lezen van de biografie van Paul Andriesse, interviewen ze in 1993 familieleden, collega’s, en curatoren. Dit onderzoek vormde het basismateriaal voor de eerste tekstinstallaties in Moskou en Almere. (Vienna Beha, Dalstar, Pegasus, Amsterdam1998). Gesteund door het fonds BKVB gaan ze in 2003 door met hun research. In Los Angeles doen ze een diepte interview met Mary-Sue Andersen. Ze bezoeken Chatham, Cape Cod, en interviewen de eigenaar van de jachthaven Stage Harbor vanwaar Bas Jan Ader vertrok voor zijn solo oceaan tocht . In La Coruña vinden ze met behulp van de kunsthistoricus Pedro deLLano ( Santiago de Compostella) het marinerapport over vondst en verdwijnen van de Ocean Wave. Dit originele Spaanstalige rapport wordt in 2006 vergezeld van een explicatieve tekst gepubliceerd in Engelse vertaling onder de naam: In Search of the Miraculous, Bas Jan Ader, 143/76 , Discovery File (uitgever Veenmanpublishers, Rotterdam).”

Op de allerlaatste dag van het project, namelijk zondag 28 oktober 2012, vond in Academie Minerva in Groningen een lezing plaats van Duits kunstcriticus/theoreticus Jan Verwoert. Verwoert schreef over Bas Jan Ader het zeer interessante boek Bas Jan Ader: In search of the miraculous. Het boek gaat over de manier waarop we Aders werk tegenwoordig interpreteren.

“The circumstances of his disappearance have led many interpreters to identify Ader with the role of the tragic romantic hero. This identification has obscured the fact that Ader’s art was a critical investigation of precisely those romantic motives his persona has now come to be associated with. In this book, Jan Verwoert highlights the specific ways in which Ader’s cycle of works explores those motives with an artistic approach that is as conceptual and analytic as it is poetic and existential.”

Educatieve trajecten
Daarnaast organiseerden we als onderdeel van In Search of… onder andere een educatief traject voor kinderen van de naschoolse opvang in Leek. Het traject hield in; tekenen met een GPS apparaat, en werd bedacht en gegeven door kunstenaars Esther Polak & Ivar van Bekkum.Meestal gebruik je een GPS apparaat om te bepalen waar je bent of om je weg te vinden. Polak en van Bekkum lieten echter zien dat een GPS route ook een tekening kan zijn. Kinderen gingen onder begeleiding van Polak & Van Bekkum en Mare van Koningsveld en ik zelf met een GPS apparaat ‘het veld in’. Ze kregen helium ballonnen mee om zich in het lege veld te oriënteren. Ze moesten een tekening maken, en konden de ballonnen gebruiken als markeringspunten.

GPS gebruik je bij uitstek als je op zoek bent naar iets. In die zin was het GPS systeem een mooie link met het thema van deze expositie-reeks; op zoek zijn naar. De kinderen kregen de tekeningen uiteindelijk mee naar huis.

Verder werkten we voor het educatieve deel van dit project samen met twee gespecialiseerde kunsteducatie instellingen. In de stad Groningen was dat de Kunstencentrum Groep en in de provincie Groningen Kunststation C. Door de educatieve trajecten van Kunstencentrum Groep en Kunststation C werden honderden kinderen uit de stad Groningen en de provincie Groningen bij het project betrokken.

Prijsvraag
En tenslotte organiseerden we in samenwerking met het Dagblad van het Noorden een prijsvraag rond Bas Jan Ader, met als hoofdprijs: een meerdaagse reis voor twee personen naar de Ierse hoofdstad Dublin. Een gepaste locatie, want Ader’s bootje werd uiteindelijk door Spaanse vissers voor de Ierse kust teruggevonden. Mensen werden opgeroepen zich te laten inspireren door het werk van Ader. De opdracht was: maak een filmpje, schrijf een tekst, teken een strip, maak een geluidsopname; alles mocht. De oproep werd een aantal keren geplaatst in het Dagblad van het Noorden.
Uiteindelijk kregen we ongeveer 70 inzendingen binnen. Een selectie van de inzendingen was (en is nog steeds) ook te zien op de website van het Dagblad van het Noorden:
http://www.dvhn.nl/nieuws/cultuur/genomineerden-prijsvraag-bas-jan-ader-9344821.html
Een jury (Dagblad van het Noorden hoofdredacteur Evert van Dijk, Daniel Dennis de Wit en ik) bepaalde uiteindelijk welke inzending het beste de geest van Ader opriep.

De winnares van de prijsvraag werd kunstenaar Paula Stam. Stam nam tijdens de opening van de In Search of..-expositie in Groningen de prijs in ontvangst. De prijs werd aan haar uitgereikt door Evert van Dijk.

Comité van Aanbeveling
Het Comité van Aanbeveling van In Search of…bestond uit:
– Max van den Berg (Commissaris van de Koninginin in de provincie Groningen)
– Peter Rehwinkel (op dat moment burgemeester van Groningen)
– Femke Eerland (directeur Noorderzon Performing Arts Festival)
– Leo Delfgaauw (o.a. voormalig curator Museum De Pont in Tilburg)
– Albert-Jan Postma (oprichter van Freia, Groningen)
– Paul Andriesse (oprichter/eigenaar Galerie Paul Andriesse, Amsterdam)
– Jan Mulder (columnist/schrijver/tv-persoonlijkheid)

In Search of… werd mede mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds, SNS Reaal Fonds, VSB Fonds, Kunstraad Groningen, Gemeente Oldambt, Stichting Beringer Hazewinkel, Stichting Het Roode- of Burgerweeshuis en het H.S. Kammingafonds.

Publicatie

In de krant vond je onder andere een artikel van Parool journaliste Britt Stubbe, die net als Bas Jan Ader, is opgegroeid in Nieuw-Beerta. Stubbe schreef een mooi stuk over haar jeugd in het dorp. Verder bevatte de krant bijvoorbeeld een artikel van Maria Barnas, die schreef over sentiment en hoe zij daar als kunstenaar mee werkt, en een artikel van Koos Dalstra, die vertelde over hoe hij en collega-kunstenaar Marion van Wijk naar Zwitserland reisden, om daar de opening van een tentoonstelling van James Turrell bij te wonen. Ze wilden van Turrell, een van de laatsten die Bas Jan Ader heeft gezien voordat Ader in zijn kleine bootje de oversteek maakte vaan Amerika naar Europa, horen welke route Ader precies zou hebben gevaren. De vormgeving van de krant werd gedaan door Enkeling en Erikenik.

In de pers

  • Dagblad van het Noorden:
  • Dagblad van het Noorden:
    • Kunstbeeld:

 

Comments are closed.

Print Friendly, PDF & Email